Karot Test Sonuçları Nasıl Okunur? Beton Sınıfı ve Dayanım Değerleri

Karot test sonucu neyi gösterir?

Karot test sonucu, yapıdaki bir betonarme elemandan alınan silindir biçimli numunenin laboratuvarda kırılmasıyla elde edilen basınç dayanımıdır. Sonuç genellikle MPa (N/mm²) cinsinden verilir ve betonun, numunenin alındığı noktadaki yerinde dayanımı hakkında bilgi sağlar. Karot numunesi alma ve basınç dayanımı deneyi TS EN 12504-1'e, yapıdaki basınç dayanımının değerlendirilmesi ise TS EN 13791'e göre yapılır.

Dayanım hesabı basittir: kırılma yükü, numunenin kesit alanına bölünür. Örneğin çapı 100 mm olan bir karotun kesit alanı yaklaşık 7.854 mm²'dir; 157 kN yükte kırılan bu numunenin basınç dayanımı yaklaşık 20 MPa olur. Laboratuvar hesapta numunenin ölçülen gerçek çapını kullanır.

MPa ve kgf/cm² nasıl çevrilir?

Güncel raporlarda birim MPa'dır; eski raporlarda ve projelerde ise kgf/cm² görülebilir. 1 MPa, 1 N/mm²'ye eşittir ve yaklaşık 10,2 kgf/cm²'ye karşılık gelir:

Karotun nasıl alındığını merak ediyorsanız bina karot testi nedir rehberimizde süreci adım adım anlattık. Bu yazıda raporun nasıl okunacağına odaklanıyoruz.

Karot raporunda hangi bilgiler yer alır?

Laboratuvarların rapor formatı farklı olabilir, ancak bir karot deney raporunda genellikle şu bilgiler bulunur:

Bazı raporlarda karot dayanımı, eşdeğer silindir veya küp dayanımına dönüştürülmüş olarak da verilir. Böyle bir dönüşüm yapılmışsa, hangi yöntemin kullanıldığı raporun açıklama bölümünde yer almalıdır.

Beton sınıfı gösterimi nasıl okunur?

TS EN 206'ya göre beton sınıfları, C harfi ve eğik çizgiyle ayrılmış iki sayıyla gösterilir. C25/30 ifadesinde 25, 150×300 mm silindir numunelerde; 30 ise 150 mm küp numunelerde ölçülen 28 günlük karakteristik basınç dayanımını MPa cinsinden gösterir.

Karakteristik dayanım ortalama değildir. Üretilen betondan alınan deney sonuçlarının yalnızca yaklaşık %5'inin altında kalması beklenen, alt sınır niteliğinde bir değerdir. Bu nedenle iyi üretilmiş bir betonun ortalama dayanımı, sınıf değerinin bir miktar üzerindedir.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), deprem etkisi altında tasarlanan yeni betonarme binalarda C25'ten düşük sınıf beton kullanılmasına izin vermez. Eski projelerde ise BS20 veya B225 gibi farklı gösterimler görülebilir. Bu gösterimler farklı standartlara ve numune tiplerine dayandığından, güncel C sınıflarıyla eşleştirilmesi proje dönemi dikkate alınarak mühendis tarafından yapılmalıdır.

Karot dayanımı beton sınıfıyla neden doğrudan karşılaştırılmaz?

Karot dayanımı ile beton sınıfındaki değerler, farklı koşullarda ölçülmüş farklı büyüklüklerdir. Bu nedenle tek bir karot sonucunu C25/30 gibi bir sınıftaki rakamla doğrudan kıyaslamak yanıltıcı olabilir.

• Numune tipi farklıdır: Sınıf değerleri, standart kalıplarda üretilip standart koşullarda kür edilen küp ve silindirlere aittir. Karot ise yapıya yerleştirilmiş, sıkıştırılmış ve sahada kür görmüş betondan alınır.
• Yerinde dayanım genellikle daha düşüktür: Yerleştirme, sıkıştırma ve kür koşulları nedeniyle yapıdaki betonun dayanımı, aynı betondan alınan standart numunelere göre bir miktar düşük çıkabilir. TS EN 13791, bu farkı olağan kabul eden değerlendirme kuralları içerir.
• Tek sonuç istatistik değildir: Beton sınıfı, çok sayıda deney sonucunun istatistiksel değerlendirmesine dayanır. Karot sonuçlarında da ortalama, dağılım ve en düşük değerler birlikte ele alınır; numune sayısı azaldıkça belirsizlik artar.
• Numune geometrisi etkilidir: Aynı betondan alınan karotlar, çapa ve boy/çap oranına göre farklı dayanım verebilir.

Uygulamada, çapı 100 mm ve boy/çap oranı 1 olan karotun dayanımının 150 mm küp dayanımına, boy/çap oranı 2 olanın ise 150×300 mm silindir dayanımına yaklaşık karşılık geldiği kabulü yaygın olarak kullanılır. Ancak güncel standardın hangi yaklaşımı esas aldığı ve laboratuvarın hangi düzeltmeyi uyguladığı rapordan kontrol edilmelidir.

Karot sonuçlarını hangi faktörler etkiler?

Karot sonucu, betonun kendisi kadar numunenin nasıl alındığına ve hazırlandığına da bağlıdır. Başlıca etkenler şunlardır:

Numune çapı

Uygulamada sıklıkla 100 mm civarında çaplar kullanılır; çapın, betondaki en büyük agrega boyutuna göre yeterli olması gerekir. Küçük çaplı karotlarda sonuçların dağılımı artar; bu nedenle küçük çap kullanıldığında daha fazla numune gerekebilir.

Boy/çap oranı

Boyu çapına eşit karotlar, boyu çapının iki katı olanlara göre genellikle daha yüksek dayanım verir. Rapordaki sonucun hangi orana ait olduğu ve düzeltme yapılıp yapılmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.

Donatı içermesi

Numunede donatı bulunması, yönüne ve konumuna bağlı olarak sonucu etkileyebilir. Karot yerleri bu nedenle delme öncesinde donatı tespiti ile belirlenir; donatı içeren numuneler raporda ayrıca belirtilir.

Nem durumu

Suya doygun numuneler, kuru numunelere göre genellikle daha düşük dayanım gösterir. Numunenin deney öncesinde nasıl koşullandırıldığı raporda yer almalıdır.

Delme ve hazırlık hasarı

Sabitlenmemiş makine, aşınmış karot ucu, yetersiz su veya numunenin çıkarılırken zorlanması mikro çatlaklara yol açarak dayanımın düşük ölçülmesine neden olabilir. Numune uçlarının düzgün kesilmemesi ve başlıklama hataları da sonucu etkiler. Karot delme yönteminin genel esasları için karot nedir, nasıl yapılır rehberimize bakabilirsiniz.

Numunenin alındığı yer

Aynı elemanın farklı bölgelerinde dayanım farklılık gösterebilir; örneğin bir kolonun üst ve alt kısımları, yerleştirme ve sıkıştırma farkları nedeniyle farklı sonuç verebilir. Karot yeri; taşıyıcı sisteme etkisi, temsil yeteneği ve güvenlik birlikte düşünülerek mühendis tarafından belirlenir.

Karot sonuçları okunurken sık yapılan hatalar nelerdir?

Raporu inceleyen bina sahipleri ve yöneticiler arasında en sık karşılaşılan yanlış okumalar şunlardır:

• Tek numuneye göre karar vermek: Tek bir düşük veya yüksek sonuç, bütün yapıyı temsil etmez.
• Farklı numune tiplerini aynı ölçekte kıyaslamak: Küp, silindir ve karot sonuçları farklı geometrilere ve koşullara aittir.
• Birimleri karıştırmak: MPa ile kgf/cm² arasında yaklaşık on kat fark vardır; dönüşüm yapılmadan karşılaştırma yanıltır.
• Ortalamayı sınıf değeriyle karıştırmak: Sınıftaki rakam karakteristik dayanımdır; ortalama ile doğrudan eşleştirilemez.
• Rapor notlarını atlamak: Donatı içeren, çatlak veya boşluklu numunelere ilişkin notlar ve uygulanan düzeltmeler sonucun anlamını değiştirebilir.

Sonuçlar nasıl yorumlanır ve karar kime aittir?

Karot sonuçları, yapı güvenliği kararının yalnızca bir girdisidir. Yorum ve karar; taşıyıcı sistem, donatı durumu, zemin koşulları ve deprem etkileri ile birlikte değerlendirme yapan yetkili inşaat mühendislerine, riskli yapı tespitinde ise lisanslı kuruluşlara aittir.

Mevcut binaların değerlendirilmesinde TBDY 2018'in ilgili bölümleri, 6306 sayılı Kanun kapsamındaki riskli yapı tespitlerinde ise RYTEİE 2019 esasları uygulanır. Bu düzenlemeler numune sayısı, numune yerleri ve değerlendirme yöntemi için kurallar içerir. Dolayısıyla tek bir sayıya bakarak binanın sağlam ya da riskli olduğu sonucuna varılamaz.

Elinizdeki raporu okurken şu soruları sormanız, mühendisle daha verimli bir görüşme yapmanızı sağlar:

• Sonuçlar hangi birimde (MPa veya kgf/cm²) verilmiş?
• Değerler tek tek numune sonuçları mı, yoksa istatistiksel bir değerlendirmenin sonucu mu?
• Boy/çap oranı ve uygulanan düzeltmeler belirtilmiş mi?
• Donatı içeren veya kusurlu numuneler işaretlenmiş mi?
• Numunelerin hangi kat ve elemanlardan alındığı açıkça yazılmış mı?
• Değerlendirmeyi hangi mühendis veya kuruluş yapıyor?

Karot Online; akredite laboratuvarlar, lisanslı risk tespit kuruluşları, yapı denetim firmaları ve mühendislik ofisleri için yapıdan karot numunesi alır. Numune yerleri mühendisin belirlediği noktalarda donatı taramasıyla doğrulanır ve numune alınan delikler uygun onarım harcıyla doldurulur. Karot Online statik rapor veya resmi risk değerlendirmesi düzenlemez.

Karot numunesi aldırmak için keşif

Binanız için karot numunesi alınması gerekiyorsa, numune sayısı ve yerleri değerlendirmeyi yapacak mühendis veya kuruluş tarafından belirlenir. Bu bilgilerle teklif formu üzerinden keşif ve planlama talep edebilir, uygulama ayrıntıları için karot numunesi alma sayfamızı inceleyebilirsiniz.