Karot ve beton kesme sözlüğü

A

Asansör boşluğu

Asansör kabininin hareket ettiği ve çoğunlukla betonarme perdelerle çevrili düşey boşluktur. Mevcut binaya sonradan asansör eklenirken döşemelerin kesilmesi ve kuyu dibi için temelde çukur açılması gerekebilir; bu işler statik proje ve gerekli izinler doğrultusunda yapılır. Döşeme Kesme ve Şaft Boşluğu Açma

Asfalt kesme

Asfalt kaplamada kazı, altyapı onarımı veya yama öncesinde, elmas diskli zemin kesme makinesiyle düz ve temiz kenarlı kesim yapılmasıdır. Düzgün kesilen kenar, kırılarak oluşan düzensiz kenarlara göre onarım sonrası yeni kaplamanın mevcut asfaltla daha sağlıklı birleşmesine yardımcı olur. Zemin, Asfalt ve Derz Kesme

B

Basınç dayanımı

Betonun eksenel basınç yükü altında kırılmadan taşıyabildiği en yüksek gerilmedir ve MPa (N/mm²) birimiyle ifade edilir. Yeni üretilen betonda standart küp veya silindir numunelerle, mevcut yapılarda ise karot numuneleri ve tahribatsız yöntemlerle belirlenir. Karot Numunesi Alma

Beton kesme

Beton ve betonarme elemanların elmas disk, elmas tel veya zemin kesme makineleriyle, önceden belirlenen ölçü ve hat üzerinde kesilmesidir. Kırıcıyla parçalamaya göre titreşim ve gürültü daha düşüktür, kesim yüzeyi düzgün kalır ve yapının kalan kısmının zarar görme riski azalır. Beton Kesme

Beton sınıfı

Betonun karakteristik basınç dayanımına göre yapılan sınıflandırmadır. TS EN 206'ya göre C harfi ve iki sayıyla gösterilir; ilk sayı silindir, ikinci sayı küp numunede MPa cinsinden karakteristik basınç dayanımını ifade eder. Örneğin C30/37 yaygın kullanılan sınıflardan biridir.

Bindirmeli karot

Birbirini kısmen kesecek şekilde art arda açılan karot delikleriyle beton elemanda istenen biçimde boşluk oluşturma yöntemidir. Duvar testeresinin kurulamadığı dar alanlarda, çok kalın kesitlerde veya düzensiz biçimli boşluklarda kesim hattını oluşturmak için kullanılır. Karot Delme

Bulamaç (slurry)

Sulu kesim ve delme sırasında soğutma suyunun beton tozuyla karışmasıyla oluşan çamur kıvamındaki atıktır. Yüzeyleri lekeleyebilir ve giderleri tıkayabilir; bu nedenle ıslak vakum, su bariyerleri ve koruyucu örtülerle toplanır, çalışma alanı dışına yayılması önlenir. Beton Kesme

C

C25/30

Karakteristik silindir basınç dayanımı 25 MPa, karakteristik küp basınç dayanımı 30 MPa olan beton sınıfıdır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), deprem etkisi altında tasarlanan betonarme binalarda bu sınıfın altında dayanıma sahip beton kullanılmasına izin vermez.

Ç

Çekme testi (pull-out)

Sonradan ekilen ankraj veya filiz çubuğuna hidrolik bir çekme cihazıyla kontrollü eksenel kuvvet uygulanarak bağlantının öngörülen yükü güvenle taşıyıp taşımadığının sahada doğrulanmasıdır. Test yükü, test adedi ve kabul ölçütleri proje mühendisi tarafından belirlenir. Kimyasal Ankraj ve Filiz Ekimi

D

Derz

Beton döşeme ve kaplamalarda, rötre ve sıcaklık hareketlerinden doğan çatlakları belirli bir hatta toplamak ya da bölümleri birbirinden ayırmak için bırakılan veya sonradan kesilen yarıktır. Uygulamada büzülme (kontrol), genleşme ve inşaat derzi olarak sınıflandırılır. Zemin, Asfalt ve Derz Kesme

Dolgu duvar

Betonarme çerçeve sistemli binalarda kolon ve kirişler arasını dolduran, taşıyıcı olmayan tuğla, briket veya gazbeton duvardır. Dolgu duvarda boşluk açmak perdeye göre daha basittir; ancak duvarın gerçekten taşıyıcı olmadığı doğrulanmalı ve boşluğun üst kısmı lento ile desteklenmelidir. Betonarme Kapı ve Pencere Açma

Donatı

Betonarmede, betonun zayıf olduğu çekme kuvvetlerini karşılamak için beton içine yerleştirilen çelik çubuklardır ve halk arasında inşaat demiri olarak bilinir. Karot ve kesim öncesinde donatının yerinin bilinmesi, taşıyıcı sistemin zarar görmemesi ve kesicinin korunması açısından önemlidir. Donatı Tespiti ve Beton Tarama

Donatı tarama

Beton içindeki donatıların yerini, yönünü, aralığını ve yaklaşık paspayını yüzeye zarar vermeden belirleme işlemidir. Elektromanyetik esaslı donatı tarama cihazları veya radar ile yapılır; karot ve kesim noktalarının donatıya denk gelmeyecek şekilde seçilmesini sağlar. Donatı Tespiti ve Beton Tarama

Döşeme

Katları birbirinden ayıran ve üzerindeki yükleri kiriş, kolon veya perdelere aktaran yatay betonarme plaktır. Kirişli, kirişsiz (plak), asmolen ve nervürlü gibi türleri vardır; döşemede şaft ya da merdiven boşluğu açılması statik değerlendirme ve çoğu zaman geçici destek gerektirir. Döşeme Kesme ve Şaft Boşluğu Açma

Duvar testere

Kesilecek yüzeye dübellerle sabitlenen bir ray üzerinde ilerleyen, büyük çaplı elmas diskle betonarme duvar ve döşemelerde düz kesim yapan makinedir. Kapı, pencere ve şaft boşluğu açmada kullanılır; kesim derinliği disk çapına göre artar ve kenarlar düzgün, net bir yüzeyle kalır. Beton Kesme

Dübel ile sabitleme

Karot makinesi ayağının veya testere rayının, betona açılan küçük bir deliğe yerleştirilen metal dübel ve bağlantı civatasıyla yüzeye sabitlenmesidir. Makinenin kaymasını ve eksenden sapmasını önleyerek güvenli, hassas çalışma sağlar; iş bitiminde dübel deliği harçla kapatılabilir. Karot Delme

E

Elmas segment

Karot uçlarının, testere disklerinin ve elmas tellerin kesici kısmını oluşturan, sentetik elmas tanelerinin metal bir bağlayıcı içine gömülmesiyle üretilen parçadır. Bağlayıcı aşındıkça yeni elmas taneleri yüzeye çıkar; bağlayıcı sertliği betonun agregasına ve donatı yoğunluğuna göre seçilir.

Epoksi

Reçine ve sertleştiriciden oluşan, karıştırıldıktan sonra kimyasal tepkimeyle sertleşerek yüksek yapışma ve basınç dayanımı kazanan iki bileşenli malzemedir. Kimyasal ankraj, filiz ekimi, çatlak enjeksiyonu ve onarım işlerinde kullanılır; kür süresi ortam ve beton sıcaklığına göre değişir. Kimyasal Ankraj ve Filiz Ekimi

Etriye

Kolon ve kirişlerde boyuna donatıları çevreleyen, kesme kuvvetlerine karşı dayanım sağlayan, betonu sargılayan ve boyuna donatıların burkulmasını sınırlayan kapalı çerçeve biçimli donatıdır. Deprem davranışında kritik rol oynadığından etriyelerin kesilmesi mutlaka statik değerlendirme gerektirir. Donatı Tespiti ve Beton Tarama

F

Filiz

Mevcut bir betonarme elemandan dışarı taşan veya sonradan ekilen, yeni dökülecek betonla bağlantıyı sağlayan donatı çubuğudur. Sonradan ekim, açılan deliğin temizlenip kimyasal yapıştırıcıyla doldurulması ve çubuğun yerleştirilmesiyle yapılır; çap, boy ve aralık statik projeye göre belirlenir. Kimyasal Ankraj ve Filiz Ekimi

G

Geçici destek (dikme)

Kesim veya yıkım sırasında taşıyıcı elemanın yükünü geçici olarak üstlenen, çelik teleskopik dikme ya da iskele sistemleriyle kurulan destek düzenidir. Gerekliliği, yeri ve kapasitesi yetkili inşaat mühendisince belirlenir ve kalıcı güçlendirme tamamlanana kadar yerinde tutulur. Betonarme Kapı ve Pencere Açma

GPR (yere nüfuz eden radar)

Yüzeye gönderilen elektromanyetik dalgaların yansımalarını kaydederek beton içindeki donatı, boru, kablo kanalı ve boşlukları görüntüleyen tahribatsız tarama yöntemidir. Özellikle döşeme ve perdelerde kesim öncesinde gömülü tesisatın ve donatı düzeninin belirlenmesi için kullanılır. Donatı Tespiti ve Beton Tarama

Güçlendirme

Mevcut bir yapının deprem ve düşey yükler altındaki davranışını iyileştirmek için taşıyıcı sisteme yapılan müdahalelerin bütünüdür. Yeni perde ekleme, mantolama, lifli polimer sargı ve çelik eleman ekleme gibi yöntemleri kapsar; proje ve uygulama yetkili mühendis denetiminde yürütülür. Kimyasal Ankraj ve Filiz Ekimi

H

Hidrolik çatlatıcı (patlatıcı)

Önceden açılan deliklere yerleştirilen kama sisteminin hidrolik basınçla genişleyerek betonu veya kayayı içeriden çatlattığı ekipmandır. Hidrolik patlatıcı olarak da anılsa da patlayıcı madde kullanılmaz; titreşim, gürültü ve toz düşük olduğundan yerleşim alanlarında ve hassas tesislerde tercih edilir. Kontrollü Yıkım ve Beton Kırma

Hidrolik kırıcı

Hidrolik güçle çalışan ve darbe prensibiyle betonu parçalayan kırma ekipmanıdır. Elde kullanılan tiplerden iş makinesine takılan büyük modellere kadar farklı boyutları vardır. Titreşim ve gürültü oluşturduğundan hassas yapılarda genellikle elmas kesimle önceden bölünen parçaların küçültülmesinde kullanılır. Kontrollü Yıkım ve Beton Kırma

İ

İSG

İş sağlığı ve güvenliği kavramının kısaltmasıdır ve çalışanların iş kazaları ile meslek hastalıklarından korunmasına yönelik önlemlerin bütününü ifade eder. Türkiye'de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile düzenlenir; risk değerlendirmesi, eğitim ve KKD kullanımı temel unsurlarıdır.

K

Karot

Beton, betonarme, taş veya tuğla gibi sert yapı malzemelerinde elmas uçlu silindirik bir kesiciyle açılan dairesel delik ve bu delme işleminde çıkan silindir biçimli parçadır. Günlük dilde hem delme işlemi hem de yapıdan alınan beton numunesi için kullanılır. Karot Delme

Karot makinesi

Karot ucunu, delinecek malzemeye ve çapa uygun devirde döndüren elektrikli veya hidrolik delme ünitesidir. Küçük çaplarda el tipi makineler, büyük çap ve derinliklerde ise dübel veya vakumla yüzeye sabitlenen ayaklı sistemler kullanılır; ayaklı sistem deliğin eksenden sapmasını önler. Karot Delme

Karot numunesi

Mevcut bir yapıdaki betonun dayanımını belirlemek amacıyla elmas uçlu karot makinesiyle alınan silindir biçimli beton örneğidir. TS EN 12504-1 esaslarına göre alınır, kodlanıp etiketlenir ve basınç deneyi için akredite bir laboratuvara iletilir; sonuçları laboratuvar raporlar. Karot Numunesi Alma

Karot ucu

Karot makinesine takılan, ağız kısmında elmas segmentler bulunan içi boş çelik silindir kesicidir. Ucun çapı açılacak deliğin çapını, faydalı boyu ise tek seferde ulaşılabilecek delme derinliğini belirler; daha derin delikler için uzatma parçaları kullanılabilir. Karot Delme

Kentsel dönüşüm

Afet riski taşıyan yapıların ve alanların yenilenmesini amaçlayan, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun çerçevesinde yürütülen süreçtir. Genellikle riskli yapı tespitiyle başlar; yıkım, yeniden projelendirme ve yapım aşamalarıyla devam eder.

Kimyasal ankraj

Betona açılan deliğe enjekte edilen reçine esaslı yapıştırıcı yardımıyla ankraj çubuğu, filiz veya bağlantı elemanı sabitleme yöntemidir. Yük, yapıştırıcı ile beton arasındaki aderansla aktarılır; delik temizliği, kür süresi ve üretici talimatlarına uyulması bağlantının dayanımını doğrudan etkiler. Kimyasal Ankraj ve Filiz Ekimi

Kiriş

Döşemelerden gelen yükleri taşıyarak kolon ve perdelere aktaran yatay betonarme taşıyıcı elemandır. Kirişte tesisat geçişi için karot delik açılması gerektiğinde deliğin konumu, çapı ve donatıyla ilişkisi önceden bir inşaat mühendisi tarafından değerlendirilmelidir. Karot Delme

KKD

Kişisel koruyucu donanım kavramının kısaltmasıdır. Karot ve beton kesme işlerinde baret, koruyucu gözlük veya yüz siperi, kulak koruyucu, toz maskesi, iş eldiveni ve çelik burunlu iş ayakkabısı gibi çalışanı işe özgü risklere karşı koruyan ekipmanları kapsar.

Kolon

Döşeme ve kirişlerden gelen yükleri düşey doğrultuda temele aktaran betonarme taşıyıcı elemandır. Kolonlarda delik açma, kesme veya kesit küçültme taşıyıcı sistemi doğrudan etkileyebileceğinden, bu tür müdahaleler ancak yetkili mühendis değerlendirmesi ve statik onayla yapılmalıdır.

Konsol

Yalnızca bir ucundan mesnetlenen, diğer ucu serbest olan kiriş veya döşeme elemanıdır. Balkon ve saçaklar tipik konsol örnekleridir. Konsollarda asıl çekme donatısı üst bölgede bulunduğundan, mesnet yakınında yapılacak kesim ve delmeler özellikle dikkatli değerlendirilmelidir.

Kontrollü yıkım

Bir yapının veya yapı elemanının, çevresine ve korunacak bölümlerine zarar vermeden, önceden planlanan sıra ve yöntemle parçalar hâlinde sökülmesidir. Elmas kesme, hidrolik kırıcı ve patlayıcısız çatlatma teknikleri, işin koşullarına göre birlikte kullanılabilir. Kontrollü Yıkım ve Beton Kırma

Köşe karotu

Dikdörtgen boşluk kesimlerinde, kesim hatlarının kesiştiği köşelere açılan karot delikleridir. Disk kesiminin köşeden taşmasını önler ve köşede temiz bir bitiş sağlar; tel kesmede ise elmas telin kesilecek bölümün arkasından geçirilmesi için kullanılır. Betonarme Kapı ve Pencere Açma

L

Lento

Kapı ve pencere gibi duvar boşluklarının üzerinde, üstteki duvar yükünü boşluğun iki yanına aktaran yatay taşıyıcı elemandır. Dolgu veya yığma duvarlarda sonradan boşluk açılırken lento yapılması, boşluğun üzerindeki duvarın çatlamasını ve çökmesini önlemeye yardımcı olur. Betonarme Kapı ve Pencere Açma

M

Mantolama

Mevcut kolon veya kirişin çevresinin yeni donatı ve betonla sarılarak kesitinin ve taşıma kapasitesinin artırıldığı betonarme güçlendirme yöntemidir. Uygulamada mevcut elemana filiz ve ankraj ekimi yapılır. Dış cephe ısı yalıtımı için kullanılan mantolama kavramıyla karıştırılmamalıdır. Kimyasal Ankraj ve Filiz Ekimi

P

Paspayı

Donatının dış yüzeyi ile beton yüzeyi arasında kalan beton tabakasının kalınlığıdır. Donatıyı korozyona ve yangına karşı korur, beton ile çelik arasındaki aderansı destekler. Yetersiz paspayı zamanla donatı korozyonuna ve beton kabuğunun dökülmesine yol açabilir. Donatı Tespiti ve Beton Tarama

Perde duvar

Yatay deprem ve rüzgâr yüklerinin önemli bir bölümünü taşıyan, uzun kenarı kalınlığına göre belirgin biçimde büyük olan düşey betonarme taşıyıcı elemandır. Perdede kapı veya pencere boşluğu açılması, yalnızca yetkili inşaat mühendisinin değerlendirmesi ve gerekirse güçlendirme projesiyle yapılabilir. Betonarme Kapı ve Pencere Açma

R

Radye temel

Yapının oturma alanının tamamını kaplayan, kalın ve sürekli betonarme plak biçimindeki temel türüdür. Yükleri geniş bir alana yayarak zemine aktarır. Kesit kalınlığı nedeniyle radye temelde yapılacak kesimlerde çoğunlukla elmas tel kesme veya bindirmeli karot yöntemleri tercih edilir. Tel Kesme

Riskli yapı

6306 sayılı Kanun kapsamında, ekonomik ömrünü tamamlamış olan ya da yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı bilimsel ve teknik verilere dayanılarak tespit edilen yapıdır. Tespit, RYTEİE 2019 esaslarına göre Bakanlıkça lisanslandırılmış kurum ve kuruluşlarca yapılır. Karot Numunesi Alma

Rötre (büzülme) çatlağı

Betondaki suyun buharlaşması ve çimento hamurunun hacim kaybı nedeniyle betonun büzülmesiyle oluşan çatlaktır. Geniş döşemelerde zamanında kesilen derzler, bu çatlakların rastgele değil derz hattı boyunca oluşmasını sağlar; düzgün yapılan kür de rötre etkisini azaltır. Zemin, Asfalt ve Derz Kesme

RYTEİE 2019

Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar'ın 2019 yılında yayımlanan güncel sürümünün kısaltmasıdır. 6306 sayılı Kanun kapsamındaki riskli yapı tespitlerinde izlenecek yöntemi tanımlar; bina rölevesi, malzeme ve donatı bilgisinin sahadan toplanması gibi inceleme adımlarını düzenler. Karot Numunesi Alma

S

Silika tozu

Beton, taş ve harç kesilirken, delinirken veya kırılırken ortaya çıkan, solunabilir boyutta kristal silika içeren tozdur. Uzun süreli maruziyet silikozis gibi ciddi akciğer hastalıklarına yol açabildiğinden sulu kesim, toz emme sistemleri ve uygun solunum koruyucuları kullanılır.

Sulu kesim

Kesme veya delme sırasında kesici uca sürekli su verilerek yapılan uygulamadır. Su, elmas segmentleri soğutur, kesim artıklarını uzaklaştırır ve tozu bağlayarak bulamaca dönüştürür. Böylece takım ömrü uzar ve ortama yayılan solunabilir silika tozu büyük ölçüde azalır. Beton Kesme

Ş

Şaft

Binada tesisat borularının, elektrik kablolarının ve havalandırma kanallarının katlar arasında düşey olarak geçtiği boşluktur. Sonradan açılacak şaftlarda döşeme kesimi gerekir; boşluğun yeri ve ölçüsü kiriş ve donatı düzeni dikkate alınarak statik değerlendirmeyle belirlenir. Döşeme Kesme ve Şaft Boşluğu Açma

T

Tamir harcı (rötresiz)

Çimento esaslı, katkılarla büzülmesi sınırlandırılmış hazır onarım harcıdır. Karot deliklerinin kapatılması, kesim kenarlarının düzeltilmesi ve bozulmuş beton yüzeylerin onarılmasında kullanılır. Rötresiz yapısı sayesinde eski ve yeni malzeme arasında çatlak oluşma riski azalır. Karot Numunesi Alma

TBDY 2018

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin kısaltmasıdır ve 1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Yeni binaların depreme dayanıklı tasarımı ile mevcut binaların deprem performansının değerlendirilmesi ve güçlendirilmesine ilişkin kuralları belirler.

Tel testere (elmas tel)

Üzerine elmas boncuklar dizilmiş çelik halatın, makaralar üzerinden gerdirilerek döndürülmesiyle kesim yapan sistemdir. Kesim derinliği disk çapıyla sınırlı olmadığından kalın perde, kolon, kiriş, temel ve köprü ayağı gibi büyük kesitli betonarme elemanların kesilmesinde tercih edilir. Tel Kesme

Temel

Yapının yüklerini zemine aktaran, binanın en alt kısmındaki taşıyıcı sistem bölümüdür. Tekil, sürekli (şerit) ve radye gibi türleri vardır. Temel elemanları genellikle kalın kesitli olduğundan, buralarda yapılacak kesimlerde elmas tel veya büyük çaplı karot sistemleri gerekebilir. Tel Kesme

TS EN 12504-1

Yapıdaki beton deneylerine ilişkin standart serisinin karot numuneleri konusundaki bölümüdür. Karot numunelerinin alınması, incelenmesi, deneye hazırlanması ve basınç dayanımının tayin edilmesine ilişkin kuralları tanımlar. Bina karot testlerinde numune alma işlemleri bu standarda göre yürütülür. Karot Numunesi Alma

TS EN 13791

Yapılarda ve öndökümlü beton elemanlarda yerinde basınç dayanımının değerlendirilmesine ilişkin standarttır. Karot deney sonuçlarının ve tahribatsız deney verilerinin yorumlanarak yerinde karakteristik basınç dayanımının ve beton sınıfının tahmin edilmesinde kullanılır. Karot Numunesi Alma

V

Vakumlu sabitleme

Karot makinesinin taban plakasının, altındaki conta ile yüzey arasında oluşturulan vakum sayesinde sabitlenmesidir. Dübel deliği açılması istenmeyen mermer, granit veya seramik kaplı düzgün yüzeylerde kullanılır; güvenli tutuş için yüzeyin düz, sağlam ve gözeneksiz olması gerekir. Karot Delme

Vinilester

Kimyasal ankraj uygulamalarında kullanılan, epoksiye göre genellikle daha hızlı kürlenen reçine esaslı yapıştırıcı türüdür. Ürüne bağlı olarak nemli deliklerde ve düşük sıcaklıklarda da uygulanabilir. Hangi yapıştırıcının kullanılacağı yük, delik koşulları ve ürünün teknik onayına göre seçilir. Kimyasal Ankraj ve Filiz Ekimi

Y

Yapı denetim

Yapıların projesine, standartlara ve mevzuata uygun inşa edilip edilmediğini denetleyen süreç ve bu işi yürüten kuruluşlardır; 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun ile düzenlenir. Beton numunelerinin alınması ve deney sonuçlarının takibi denetim kapsamındadır; gerektiğinde karot deneyi istenebilir. Karot Numunesi Alma

Yerinde dayanım

Yapı elemanı içindeki betonun gerçek basınç dayanımıdır. Üretim, yerleştirme, sıkıştırma ve kür koşullarından etkilendiği için standart numune sonuçlarından farklı olabilir. Karot deneyleri ve tahribatsız yöntemlerle elde edilen verilerle belirlenir ve TS EN 13791'e göre değerlendirilir. Karot Numunesi Alma

Z

Zemin kesme makinesi

Beton zemin, şap ve asfalt yüzeylerde, tekerlekli şase üzerinde operatör tarafından yönlendirilen elmas diskli kesme makinesidir. Derz açma, kanal ve tesisat hattı kesme, yama alanlarının sınırlandırılması ve asfalt kesiminde kullanılır; kesim derinliği disk çapına göre değişir. Zemin, Asfalt ve Derz Kesme